Słownik Ekonomiczny

Agregaty pieniężne porządkują zasób pieniądza w gospodarce od najbardziej płynnego (M0 — gotówka w obiegu) po coraz szersze kategorie obejmujące depozyty i inne instrumenty finansowe (M1, M2, M3). Banki centralne monitorują ich dynamikę jako jeden ze wskaźników presji inflacyjnej.

Zobacz też: Polityka monetarna Inflacja

Akcja daje jej posiadaczowi (akcjonariuszowi) prawa udziałowe w spółce — w tym prawo do dywidendy, głosu na walnym zgromadzeniu i udziału w majątku spółki w razie likwidacji. Wartość akcji zmienia się na giełdzie w zależności od popytu i podaży, odzwierciedlających m.in. oczekiwane wyniki finansowe spółki.

Zobacz też: Obligacja Dywidenda Giełda papierów wartościowych

Amortyzacja odzwierciedla stopniowe zużywanie się majątku trwałego firmy (maszyn, budynków, sprzętu) poprzez rozłożenie jego wartości początkowej na koszty w kolejnych okresach użytkowania, zamiast jednorazowego obciążenia kosztem w momencie zakupu. To koszt księgowy, niebędący bieżącym wydatkiem gotówkowym.

Zobacz też: EBITDA

Asymetria informacji występuje, gdy np. sprzedawca wie więcej o jakości produktu niż kupujący (problem selekcji negatywnej, jak na rynku samochodów używanych) lub gdy jedna strona umowy może zmienić zachowanie po jej zawarciu bez wiedzy drugiej (pokusa nadużycia). Prowadzi do nieefektywności rynkowej.

Zobacz też: Dobro publiczne

Bariery wejścia obejmują m.in. wysokie koszty początkowe inwestycji, wymogi regulacyjne, patenty, lojalność klientów wobec istniejących marek czy korzyści skali dostępne wyłącznie dużym, ugruntowanym firmom. Im wyższe bariery, tym mniejsza konkurencja na rynku i większa siła rynkowa dotychczasowych graczy.

Zobacz też: Monopol Konkurencja doskonała

Bezrobocie cykliczne rośnie w okresach recesji, gdy spada zagregowany popyt na dobra i usługi, a firmy ograniczają zatrudnienie, i maleje w okresach ożywienia gospodarczego. W przeciwieństwie do bezrobocia strukturalnego, jest ściśle powiązane z fazą cyklu koniunkturalnego.

Zobacz też: Cykl koniunkturalny Bezrobocie strukturalne

Bezrobocie frykcyjne dotyczy osób, które są między pracami — np. właśnie ukończyły edukację i szukają pierwszej posady lub zmieniają pracodawcę. Jest naturalnym i nieuniknionym elementem sprawnie funkcjonującego rynku pracy, nie świadczy o problemach gospodarczych.

Zobacz też: Bezrobocie strukturalne NAIRU

Bezrobocie strukturalne powstaje, gdy umiejętności bezrobotnych nie odpowiadają wymaganiom dostępnych miejsc pracy — np. wskutek automatyzacji czy zmian technologicznych w danej branży. W przeciwieństwie do bezrobocia cyklicznego, nie znika samo wraz z ożywieniem gospodarczym — wymaga przekwalifikowania pracowników.

Zobacz też: Bezrobocie frykcyjne Bezrobocie cykliczne

Bilans handlowy jest dodatni (nadwyżka), gdy eksport przewyższa import, i ujemny (deficyt), gdy import jest większy od eksportu. Stanowi część szerszego bilansu płatniczego kraju i jest jednym z podstawowych wskaźników jego pozycji w handlu międzynarodowym.

Zobacz też: Bilans płatniczy

Bilans płatniczy obejmuje bilans handlowy (towary i usługi), bilans dochodów (np. odsetki, dywidendy z inwestycji zagranicznych) oraz bilans obrotów kapitałowych i finansowych. Z definicji księgowej musi się bilansować — deficyt w jednej części jest równoważony nadwyżką w innej.

Zobacz też: Bilans handlowy Kurs walutowy

Cena równowagi rynkowej to punkt przecięcia krzywych popytu i podaży — przy tej cenie nie występuje ani nadwyżka, ani niedobór towaru. Odchylenia od równowagi (np. cena maksymalna narzucona przez państwo) prowadzą do niedoborów lub nadwyżek rynkowych.

Zobacz też: Popyt Podaż

Cło podnosi cenę towarów sprowadzanych z zagranicy, czyniąc je mniej konkurencyjnymi względem produktów krajowych — jest jednym z podstawowych narzędzi polityki protekcjonistycznej. Wpływy z ceł stanowią też źródło dochodów budżetowych państwa.

Zobacz też: Protekcjonizm Kontyngent

CPI to najpopularniejsza miara inflacji, oparta na śledzeniu cen ustalonego koszyka towarów i usług typowo kupowanych przez gospodarstwa domowe (żywność, mieszkanie, transport, itd.). Zmiana CPI rok do roku lub miesiąc do miesiąca jest podstawową publikowaną stopą inflacji.

Zobacz też: Inflacja PPI (Wskaźnik cen produkcji)

Cykl koniunkturalny obejmuje naprzemienne fazy: ożywienie, rozkwit (szczyt), spowolnienie i recesję (dołek), po których gospodarka ponownie wchodzi w fazę ożywienia. Długość i intensywność cykli bywa różna, a rządy i banki centralne starają się je łagodzić narzędziami polityki fiskalnej i monetarnej.

Zobacz też: Recesja Bezrobocie cykliczne

Deficyt budżetowy powstaje, gdy wydatki publiczne przewyższają dochody z podatków i innych źródeł — finansowany jest zwykle emisją długu publicznego. Deficyt cykliczny wynika z fazy cyklu koniunkturalnego, deficyt strukturalny utrzymuje się niezależnie od koniunktury.

Zobacz też: Dług publiczny Polityka fiskalna

Deflacja to zjawisko odwrotne do inflacji — ceny w gospodarce systematycznie spadają. Choć brzmi korzystnie dla konsumentów, długotrwała deflacja bywa groźna: konsumenci odkładają zakupy licząc na dalsze spadki cen, co spowalnia gospodarkę i może prowadzić do spirali deflacyjnej.

Zobacz też: Inflacja

Deflator PKB jest szerszą miarą inflacji niż CPI, ponieważ obejmuje ceny wszystkich dóbr i usług wytworzonych w gospodarce (nie tylko koszyka konsumpcyjnego), w tym dóbr inwestycyjnych i eksportowych.

Zobacz też: PKB nominalny PKB realny Inflacja

Dewaluacja jest decyzją władz monetarnych obniżającą wartość waluty krajowej w systemie kursu sztywnego lub zarządzanego — czyni krajowy eksport tańszym i bardziej konkurencyjnym za granicą, ale jednocześnie podnosi ceny towarów importowanych. Odwrotnym działaniem jest rewaluacja.

Zobacz też: Kurs walutowy

Dług publiczny narasta wskutek finansowania deficytów budżetowych emisją obligacji skarbowych i zaciąganiem kredytów. Zwykle wyrażany jako procent PKB dla porównywalności między krajami — zbyt wysoki poziom długu może ograniczać zdolność państwa do reagowania na przyszłe kryzysy i podnosić koszty obsługi zadłużenia.

Zobacz też: Deficyt budżetowy Polityka fiskalna

Dobro Giffena to rzadki przypadek, w którym wzrost ceny podstawowego dobra (np. taniego pożywienia) prowadzi do wzrostu, a nie spadku popytu na nie — konsumenci o niskich dochodach rezygnują z droższych alternatyw na rzecz jeszcze większej konsumpcji podstawowego dobra. To wyjątek potwierdzający regułę prawa popytu.

Zobacz też: Popyt Elastyczność popytu

Dobro prywatne, w przeciwieństwie do dobra publicznego, jest wykluczalne (dostęp można ograniczyć np. przez cenę) i konkurencyjne (konsumpcja przez jedną osobę zmniejsza dostępność dla innych) — większość dóbr na rynku, jak żywność czy odzież, ma ten charakter.

Zobacz też: Dobro publiczne

Dobro publiczne charakteryzuje się dwiema cechami: niewykluczalnością (nie da się skutecznie wykluczyć nikogo z korzystania) oraz niekonkurencyjnością (konsumpcja przez jedną osobę nie zmniejsza dostępności dla innych) — przykłady to obrona narodowa czy latarnia morska. Rynek zwykle dostarcza takich dóbr zbyt mało, dlatego finansuje je państwo.

Zobacz też: Dobro prywatne Efekt zewnętrzny (eksternalia)

Dumping jest stosowany, by wyeliminować lokalną konkurencję na rynku zagranicznym lub upłynnić nadwyżki produkcji. Uznawany za nieuczciwą praktykę handlową — kraje mogą się przed nim bronić, nakładając cła antydumpingowe na towary sprzedawane po zaniżonych cenach.

Zobacz też: Protekcjonizm Cło

Dywersyfikacja polega na inwestowaniu w różnorodne, niekorelowane ze sobą aktywa (różne branże, klasy aktywów, regiony geograficzne), by strata na jednej inwestycji była łagodzona zyskami lub stabilnością innych. Zmniejsza ryzyko niesystematyczne portfela, choć nie eliminuje ryzyka systematycznego.

Zobacz też: Ryzyko systematyczne Ryzyko niesystematyczne

Dywidenda to udział w zysku netto spółki, jaki zarząd (za zgodą walnego zgromadzenia) decyduje się wypłacić akcjonariuszom, zamiast reinwestować go w rozwój firmy. Wysokość dywidendy na akcję i regularność jej wypłacania są ważnym kryterium dla inwestorów nastawionych na dochód pasywny.

Zobacz też: Akcja

EBIT pokazuje zdolność firmy do generowania zysku z podstawowej działalności operacyjnej, pomijając wpływ struktury finansowania (odsetki od długu) i obciążeń podatkowych — ułatwia to porównywanie rentowności operacyjnej firm o różnym poziomie zadłużenia czy działających w różnych jurysdykcjach podatkowych.

Zobacz też: EBITDA Zysk

EBITDA rozszerza EBIT o doliczenie z powrotem amortyzacji — kosztu księgowego, który nie wiąże się z faktycznym wypływem gotówki. Popularna miara przy porównywaniu firm kapitałochłonnych (np. telekomunikacja, przemysł), gdzie amortyzacja stanowi istotną pozycję kosztową.

Zobacz też: EBIT Amortyzacja

Efekt (korzyści) skali występuje, gdy zwiększenie skali produkcji pozwala rozłożyć koszty stałe na większą liczbę jednostek oraz negocjować lepsze warunki zakupu surowców, obniżając koszt jednostkowy. To jeden z głównych powodów, dla których duże firmy mogą oferować niższe ceny niż małe.

Zobacz też: Koszty stałe Monopol naturalny

Eksternalia to koszty lub korzyści ponoszone przez podmioty niebiorące bezpośredniego udziału w transakcji — np. zanieczyszczenie środowiska przez fabrykę (eksternalia negatywne) czy korzyści z edukacji dla całego społeczeństwa (eksternalia pozytywne). Rynek bez interwencji zwykle nie uwzględnia tych efektów w cenie, co prowadzi do nieefektywnej alokacji zasobów.

Zobacz też: Dobro publiczne

Ekonomia klasyczna, zapoczątkowana przez Adama Smitha, zakłada, że ceny i płace elastycznie dostosowują się, prowadząc rynek do równowagi przy pełnym wykorzystaniu zasobów bez potrzeby ingerencji rządu. To fundament wielu późniejszych nurtów, w tym ekonomii neoklasycznej.

Zobacz też: Niewidzialna ręka rynku Keynesizm

Elastyczność cenowa podaży pokazuje, jak silnie producenci reagują zmianą wielkości produkcji na zmianę ceny. Zależy m.in. od dostępności zasobów, czasu potrzebnego na zwiększenie produkcji i możliwości magazynowania towaru.

Zobacz też: Podaż Elastyczność popytu

Elastyczność cenowa popytu pokazuje, o ile procent zmieni się wielkość popytu przy zmianie ceny o 1%. Popyt elastyczny (|E|>1) oznacza dużą wrażliwość konsumentów na cenę (np. dobra luksusowe), popyt nieelastyczny (|E|<1) — małą wrażliwość (np. leki, sól).

Zobacz też: Popyt Elastyczność podaży Dobro Giffena

ETF (fundusz notowany na giełdzie) łączy cechy funduszu inwestycyjnego i akcji — jego jednostkami handluje się na giełdzie w czasie rzeczywistym, podczas gdy same aktywa funduszu zwykle biernie odwzorowują skład danego indeksu. Cechuje się zwykle niższymi opłatami za zarządzanie niż fundusze aktywnie zarządzane.

Zobacz też: Fundusz inwestycyjny Indeks giełdowy

Fundusz inwestycyjny gromadzi środki od wielu inwestorów i inwestuje je zbiorowo w zdywersyfikowany portfel aktywów (akcje, obligacje, nieruchomości), zarządzany przez profesjonalnych zarządzających. Pozwala drobnym inwestorom uzyskać dostęp do dywersyfikacji trudnej do osiągnięcia samodzielnie.

Zobacz też: ETF Dywersyfikacja portfela

Giełda papierów wartościowych (np. Giełda Papierów Wartościowych w Warszawie) umożliwia spółkom pozyskiwanie kapitału poprzez emisję akcji i obligacji, a inwestorom — kupno i sprzedaż tych instrumentów. Ceny kształtują się w oparciu o bieżący popyt i podaż zgłaszane przez uczestników rynku.

Zobacz też: Akcja Indeks giełdowy IPO (Pierwsza Oferta Publiczna)

Globalizacja gospodarcza obejmuje wzrost przepływów handlu, kapitału, technologii i pracy między krajami, prowadzący do coraz ściślejszego powiązania gospodarek narodowych. Przynosi korzyści w postaci niższych cen i większego wyboru dla konsumentów, ale bywa też krytykowana za pogłębianie nierówności i uzależnianie gospodarek od globalnych łańcuchów dostaw.

Zobacz też: Wolny handel

Hiperinflacja prowadzi do gwałtownej utraty wartości pieniądza — w skrajnych przypadkach ceny mogą podwajać się w ciągu dni. Zwykle wynika z nadmiernego dodruku pieniądza przez bank centralny w celu finansowania deficytu budżetowego państwa. Historyczne przykłady: Niemcy lat 20. XX wieku, Zimbabwe czy Wenezuela.

Zobacz też: Inflacja

Homo economicus to uproszczony model zachowań ludzkich stosowany w klasycznej teorii ekonomii — zakłada pełną racjonalność, kompletną informację i konsekwentne dążenie do maksymalizacji użyteczności. Ekonomia behawioralna krytykuje ten model, wskazując na systematyczne odstępstwa realnych ludzi od pełnej racjonalności.

Indeks giełdowy (np. WIG20, S&P 500) agreguje notowania koszyka spółek w jedną liczbę, pozwalającą śledzić ogólną koniunkturę na giełdzie lub w danym sektorze bez analizowania każdej spółki z osobna. Metodologia obliczania (np. ważenie kapitalizacją) różni się między indeksami.

Zobacz też: Giełda papierów wartościowych Kapitalizacja rynkowa

Inflacja oznacza spadek siły nabywczej pieniądza — za tę samą kwotę można kupić coraz mniej dóbr. Mierzona najczęściej wskaźnikiem cen towarów i usług konsumpcyjnych (CPI). Umiarkowana inflacja jest uznawana za normalny element rozwijającej się gospodarki, podczas gdy zbyt wysoka szkodzi stabilności gospodarczej.

Zobacz też: Deflacja CPI (Wskaźnik cen towarów i usług konsumpcyjnych) Hiperinflacja

IPO to proces, w którym prywatna dotąd spółka po raz pierwszy oferuje swoje akcje szerokiemu gronu inwestorów i zostaje wprowadzona na giełdę papierów wartościowych. Pozwala pozyskać kapitał na rozwój, ale wiąże się z nowymi obowiązkami informacyjnymi i nadzorem regulatora rynku.

Zobacz też: Giełda papierów wartościowych Akcja

Kapitał obrotowy mierzy zdolność firmy do finansowania bieżącej działalności operacyjnej — dodatni kapitał obrotowy oznacza, że firma ma wystarczające środki na pokrycie zobowiązań krótkoterminowych. Zbyt niski poziom może sygnalizować problemy z płynnością finansową.

Zobacz też: Płynność finansowa

Kapitalizacja rynkowa to iloczyn liczby wyemitowanych akcji spółki i ich aktualnej ceny giełdowej — podstawowa miara wielkości spółki notowanej na giełdzie, używana m.in. do klasyfikacji na spółki dużej, średniej i małej kapitalizacji (blue chips, mid caps, small caps).

Zobacz też: Akcja Indeks giełdowy

Kartel to zmowa formalnie konkurujących ze sobą firm, które uzgadniają ceny, wielkość produkcji lub podział rynku, by zwiększyć wspólne zyski kosztem konsumentów. W większości krajów, w tym w Unii Europejskiej, praktyki kartelowe są zakazane i surowo karane przez organy ochrony konkurencji.

Zobacz też: Oligopol

Keynesizm, wywodzący się z prac Johna Maynarda Keynesa, zakłada, że gospodarka rynkowa nie zawsze samoczynnie dąży do pełnego zatrudnienia i może utknąć w stanie przedłużającej się recesji — dlatego państwo powinno aktywnie pobudzać popyt poprzez politykę fiskalną (wydatki publiczne) zwłaszcza w okresach spowolnienia gospodarczego.

Zobacz też: Monetaryzm Polityka fiskalna

Konkurencja doskonała to model teoretyczny, w którym żaden pojedynczy uczestnik rynku nie ma wpływu na cenę (jest jej "biorcą"), produkty wszystkich firm są identyczne, informacja jest pełna i dostępna dla wszystkich, a wejście i wyjście z rynku jest swobodne. Rzeczywiste rynki jedynie w różnym stopniu przybliżają się do tego modelu.

Zobacz też: Monopol Oligopol Bariera wejścia

Konkurencja monopolistyczna łączy cechy konkurencji doskonałej (wiele firm, względnie łatwe wejście na rynek) z elementami monopolu (każda firma ma pewną kontrolę nad ceną dzięki zróżnicowaniu produktu, np. marką czy jakością) — typowy przykład to gastronomia czy odzież.

Zobacz też: Konkurencja doskonała Oligopol

Kontyngent, w odróżnieniu od cła (które działa poprzez cenę), bezpośrednio ogranicza fizyczną ilość towaru, jaka może zostać sprowadzona z zagranicy w danym okresie — po wyczerpaniu limitu dalszy import jest niemożliwy lub obłożony bardzo wysokim cłem.

Zobacz też: Cło Protekcjonizm

Koszt alternatywny (koszt utraconych możliwości) to korzyść, z której rezygnujemy, wybierając jedną opcję zamiast innej. To fundamentalne pojęcie w ekonomii, pokazujące, że każda decyzja wiąże się z rezygnacją z czegoś innego — nie tylko z bezpośrednim wydatkiem pieniężnym.

Zobacz też: Krzywa możliwości produkcyjnych

Koszty stałe (np. czynsz, ubezpieczenie, wynagrodzenia administracji) firma ponosi niezależnie od tego, czy i ile produkuje. Rozłożenie kosztów stałych na większą liczbę wytworzonych jednostek obniża koszt jednostkowy produkcji — to podstawa efektu skali.

Zobacz też: Koszty zmienne Próg rentowności Efekt skali

Koszty zmienne (np. surowce, energia zużywana w produkcji, prowizje od sprzedaży) rosną wraz ze wzrostem wielkości produkcji i maleją, gdy produkcja spada — w przeciwieństwie do kosztów stałych, które pozostają niezmienne niezależnie od skali działalności.

Zobacz też: Koszty stałe Próg rentowności

Kryzys gospodarczy to poważniejsza i dłuższa forma recesji, często wywołana załamaniem sektora finansowego, bańką spekulacyjną lub szokiem zewnętrznym — jak kryzys finansowy 2008 roku czy Wielki Kryzys lat 30. XX wieku. Zwykle towarzyszy mu gwałtowny wzrost bezrobocia i spadek zaufania konsumentów i inwestorów.

Zobacz też: Recesja

Krzywa dochodowości zestawia rentowność obligacji tego samego emitenta (zwykle skarbu państwa) o różnych terminach zapadalności. Normalna krzywa jest rosnąca (dłuższe obligacje mają wyższą rentowność), a jej odwrócenie (inwersja) bywa traktowane jako sygnał ostrzegawczy przed zbliżającą się recesją.

Zobacz też: Rentowność obligacji Recesja

Krzywa możliwości produkcyjnych (KMP) ilustruje ograniczoność zasobów gospodarki — punkty na krzywej oznaczają pełne i efektywne wykorzystanie zasobów, punkty pod krzywą — niewykorzystany potencjał, a punkty nad krzywą są nieosiągalne przy obecnych zasobach i technologii. Kształt krzywej (zwykle wklęsły) odzwierciedla rosnący koszt alternatywny.

Zobacz też: Koszt alternatywny

Kurs walutowy określa, ile jednostek jednej waluty trzeba zapłacić za jednostkę innej — wpływa na ceny importu i eksportu, konkurencyjność krajowych producentów oraz atrakcyjność inwestycji zagranicznych. Może być płynny (kształtowany przez rynek) lub sztywny (utrzymywany przez bank centralny).

Zobacz też: Dewaluacja Bilans płatniczy

Luzowanie ilościowe stosuje się zwykle, gdy standardowe obniżki stóp procentowych osiągnęły granicę (bliską zera), a gospodarka nadal wymaga pobudzenia. Bank centralny skupuje na dużą skalę obligacje i inne aktywa, zwiększając podaż pieniądza i obniżając długoterminowe stopy procentowe. Szeroko stosowane po kryzysie 2008 roku i podczas pandemii COVID-19.

Zobacz też: Operacje otwartego rynku Polityka monetarna

Marża pokazuje, jaka część przychodu ze sprzedaży pozostaje po pokryciu kosztów, stanowiąc zysk firmy. Marża brutto uwzględnia tylko koszty bezpośrednie produkcji, marża netto — wszystkie koszty działalności, w tym podatki i koszty finansowe.

Zobacz też: Próg rentowności Przychód

Mnożnik fiskalny pokazuje efekt mnożnikowy wydatków rządowych — dodatkowy złoty wydany przez państwo trafia do gospodarstw domowych i firm, które część z niego ponownie wydają, generując kolejne rundy wzrostu popytu. Jego wielkość zależy m.in. od krańcowej skłonności do konsumpcji.

Zobacz też: Polityka fiskalna

Monetaryzm, kojarzony głównie z Miltonem Friedmanem, podkreśla, że to zmiany podaży pieniądza, a nie polityka fiskalna, mają decydujący wpływ na inflację i aktywność gospodarczą w długim okresie. Monetaryści zwykle opowiadają się za ograniczoną rolą państwa i przewidywalnymi, stabilnymi regułami polityki pieniężnej.

Zobacz też: Keynesizm Polityka monetarna

Monopol daje jednej firmie pełną kontrolę nad podażą, a co za tym idzie — znaczący wpływ na cenę rynkową, zwykle prowadząc do wyższych cen i niższej produkcji niż przy konkurencji. Monopole mogą powstawać naturalnie (monopol naturalny), z regulacji prawnych (np. patenty) lub przez praktyki antykonkurencyjne.

Zobacz też: Monopol naturalny Konkurencja doskonała Oligopol

Monopol naturalny powstaje w branżach o ogromnych kosztach infrastruktury (np. sieci wodociągowe, energetyczne, kolejowe), gdzie budowa równoległej infrastruktury przez konkurentów byłaby ekonomicznie nieuzasadniona. Ze względu na brak naturalnej konkurencji, takie rynki są zwykle regulowane przez państwo.

Zobacz też: Monopol Efekt skali

NAIRU (naturalna stopa bezrobocia) to poziom bezrobocia, poniżej którego próby dalszego stymulowania gospodarki zaczynają przyspieszać inflację, zamiast trwale zmniejszać bezrobocie. Obejmuje bezrobocie frykcyjne i strukturalne, ale nie cykliczne.

Zobacz też: Bezrobocie frykcyjne Inflacja

Niewidzialna ręka rynku to koncepcja, według której jednostki dążące do własnego interesu (np. zysku), bez centralnego planowania, nieświadomie przyczyniają się do efektywnej alokacji zasobów i dobrobytu całego społeczeństwa poprzez mechanizm cen i konkurencję rynkową.

Zobacz też: Ekonomia klasyczna

Obligacja to instrument dłużny — jej nabywca pożycza pieniądze emitentowi (państwu, samorządowi lub firmie) na określony czas, w zamian otrzymując regularne odsetki (kupon) oraz zwrot wartości nominalnej w terminie wykupu. W przeciwieństwie do akcji nie daje praw udziałowych w spółce.

Zobacz też: Akcja Rentowność obligacji Krzywa dochodowości

Oligopol charakteryzuje się silną współzależnością strategiczną — decyzje jednej firmy (np. o cenie) bezpośrednio wpływają na pozostałe, które reagują na te zmiany. Przykłady to rynki telekomunikacyjne, lotnicze czy motoryzacyjne w wielu krajach. Firmy w oligopolu mogą konkurować lub zawiązywać zmowy cenowe (kartele).

Zobacz też: Kartel Monopol Konkurencja monopolistyczna

Operacje otwartego rynku to podstawowe, elastyczne narzędzie banku centralnego — skup obligacji zwiększa podaż pieniądza w gospodarce i obniża stopy procentowe, sprzedaż działa odwrotnie. Stosowane regularnie do bieżącego zarządzania płynnością sektora bankowego.

Zobacz też: Polityka monetarna Luzowanie ilościowe (QE)

Parytet siły nabywczej koryguje porównania międzynarodowe (np. PKB) o różnice w poziomie cen między krajami — pozwala ocenić, ile faktycznie można kupić za daną kwotę w różnych krajach, a nie tylko jaka jest jej wartość po przeliczeniu po kursie rynkowym.

Zobacz też: Kurs walutowy PKB per capita

PKB to podstawowy miernik wielkości gospodarki, sumujący wartość rynkową wszystkich finalnych dóbr i usług wytworzonych na terytorium danego kraju w określonym czasie (zwykle rok lub kwartał). Liczony metodą produkcji, dochodową lub wydatkową — teoretycznie dającymi ten sam wynik.

Zobacz też: PKB per capita PKB realny PKB nominalny

PKB nominalny mierzy wartość produkcji w cenach obowiązujących w danym okresie — jego wzrost może wynikać zarówno ze wzrostu realnej produkcji, jak i ze wzrostu cen (inflacji). Do porównań w czasie lepszy jest PKB realny.

Zobacz też: PKB realny Deflator PKB

PKB per capita jest często używany do porównywania poziomu zamożności między krajami o różnej liczbie ludności — pokazuje przeciętną wartość produkcji przypadającą na jednego mieszkańca. Nie mówi jednak nic o rozkładzie dochodów w społeczeństwie (do tego służy np. współczynnik Giniego).

Zobacz też: PKB (Produkt Krajowy Brutto) Współczynnik Giniego

PKB realny eliminuje wpływ inflacji, pozwalając ocenić rzeczywisty wzrost produkcji gospodarczej w czasie, niezależnie od zmian poziomu cen. Oblicza się go dzieląc PKB nominalny przez deflator PKB.

Zobacz też: PKB nominalny Deflator PKB

Płynność finansowa określa, czy przedsiębiorstwo dysponuje wystarczającymi środkami pieniężnymi lub aktywami łatwo zamienialnymi na gotówkę, by na bieżąco spłacać swoje zobowiązania. Utrata płynności, nawet przy formalnej rentowności firmy, może prowadzić do jej niewypłacalności.

Zobacz też: Kapitał obrotowy

Podaż opisuje zależność między ceną a ilością dobra, jaką producenci chcą wytworzyć i sprzedać. Zgodnie z prawem podaży, wyższa cena zwykle skłania producentów do zwiększenia produkcji. Na podaż wpływają m.in. koszty produkcji, technologia i liczba producentów na rynku.

Zobacz też: Popyt Cena równowagi Elastyczność podaży

Polityka fiskalna obejmuje decyzje rządu dotyczące poziomu wydatków publicznych i opodatkowania, mające na celu stabilizowanie gospodarki, pobudzanie wzrostu lub redystrybucję dochodów. Ekspansywna polityka fiskalna (wzrost wydatków, obniżki podatków) ma pobudzać gospodarkę, restrykcyjna — ją schładzać.

Zobacz też: Polityka monetarna Deficyt budżetowy Mnożnik fiskalny

Polityka monetarna prowadzona przez bank centralny (w Polsce NBP) wykorzystuje głównie stopy procentowe, rezerwę obowiązkową i operacje otwartego rynku, by wpływać na inflację, poziom kredytu i aktywność gospodarczą. Polityka restrykcyjna (podwyżki stóp) ma hamować inflację, ekspansywna (obniżki stóp) — pobudzać wzrost.

Zobacz też: Polityka fiskalna Stopa referencyjna NBP Rada Polityki Pieniężnej

Popyt opisuje zależność między ceną dobra a ilością, jaką konsumenci chcą i mogą kupić. Zgodnie z prawem popytu, im wyższa cena, tym niższa ilość popytowa (przy pozostałych czynnikach niezmienionych). Na popyt wpływają m.in. dochody konsumentów, ceny dóbr substytucyjnych i komplementarnych oraz preferencje.

Zobacz też: Podaż Cena równowagi Elastyczność popytu

PPI śledzi zmiany cen, jakie otrzymują producenci za swoje towary i usługi na wczesnym etapie łańcucha dostaw — zmiany PPI często wyprzedzają zmiany CPI, ponieważ wyższe koszty produkcji z czasem przenoszone są na ceny konsumenckie.

Zobacz też: CPI (Wskaźnik cen towarów i usług konsumpcyjnych)

Próg rentowności (punkt wyrównania) wyznacza minimalną ilość sprzedanych produktów lub przychodu, poniżej której firma ponosi stratę, a powyżej — zaczyna generować zysk. Kluczowe narzędzie planowania finansowego i oceny opłacalności nowych przedsięwzięć.

Zobacz też: Koszty stałe Koszty zmienne Marża

Protekcjonizm wykorzystuje narzędzia takie jak cła, kontyngenty importowe czy subsydia dla krajowych producentów, by ograniczyć konkurencję ze strony zagranicznych firm. Może chronić krajowe miejsca pracy w krótkim okresie, ale zwykle podnosi ceny dla konsumentów i ogranicza korzyści z handlu międzynarodowego w dłuższej perspektywie.

Zobacz też: Cło Kontyngent Wolny handel

Przewaga absolutna, opisana przez Adama Smitha, oznacza, że dany kraj potrafi wyprodukować jednostkę dobra taniej (przy mniejszym nakładzie zasobów) niż inny kraj. W przeciwieństwie do przewagi komparatywnej, nie tłumaczy w pełni, dlaczego handel jest korzystny nawet, gdy jeden kraj jest bardziej efektywny we wszystkim.

Zobacz też: Przewaga komparatywna

Przewaga komparatywna, sformułowana przez Davida Ricardo, tłumaczy, dlaczego handel międzynarodowy jest korzystny nawet dla kraju, który we wszystkim jest mniej efektywny od partnera handlowego (brak przewagi absolutnej) — wystarczy, że specjalizuje się w produkcji dobra, które wytwarza relatywnie najtaniej w porównaniu z innymi dobrami.

Zobacz też: Przewaga absolutna Koszt alternatywny

Przychód (obrót) to suma wpływów ze sprzedaży, obliczana jako iloczyn ceny jednostkowej i liczby sprzedanych jednostek — w odróżnieniu od zysku, nie uwzględnia poniesionych kosztów. To pierwsza pozycja w rachunku zysków i strat firmy.

Zobacz też: Zysk Marża

Rada Polityki Pieniężnej (RPP) to organ NBP odpowiedzialny za ustalanie podstawowych stóp procentowych i założeń polityki pieniężnej w Polsce. Podejmuje decyzje w oparciu o analizę bieżącej i prognozowanej sytuacji gospodarczej, w tym projekcji inflacji.

Zobacz też: Stopa referencyjna NBP Polityka monetarna

Realna stopa procentowa pokazuje rzeczywisty przyrost siły nabywczej oszczędności lub rzeczywisty koszt kredytu po uwzględnieniu inflacji. Ujemna realna stopa procentowa oznacza, że mimo nominalnych odsetek, siła nabywcza zaoszczędzonych pieniędzy faktycznie maleje.

Zobacz też: Inflacja Stopa referencyjna NBP

Recesja to faza cyklu koniunkturalnego charakteryzująca się spadkiem produkcji, wzrostem bezrobocia i spadkiem inwestycji. Głęboka i długotrwała recesja bywa nazywana kryzysem gospodarczym lub depresją gospodarczą.

Zobacz też: Cykl koniunkturalny Kryzys gospodarczy

Rentowność obligacji pokazuje rzeczywistą stopę zwrotu dla inwestora kupującego obligację po aktualnej cenie rynkowej, a nie po jej wartości nominalnej. Cena obligacji i jej rentowność poruszają się w przeciwnych kierunkach — gdy cena spada, rentowność rośnie, i odwrotnie.

Zobacz też: Obligacja Krzywa dochodowości

Rezerwa obowiązkowa to narzędzie polityki monetarnej ograniczające zdolność banków komercyjnych do kreacji kredytu — im wyższa stopa rezerwy, tym mniej środków banki mogą przeznaczyć na akcję kredytową, co ogranicza podaż pieniądza w gospodarce.

Zobacz też: Polityka monetarna Operacje otwartego rynku

ROA mierzy, jak efektywnie firma wykorzystuje całość posiadanych aktywów (niezależnie od źródła ich finansowania — własnego czy dłużnego) do generowania zysku. W przeciwieństwie do ROE, nie jest zniekształcane przez poziom zadłużenia firmy.

Zobacz też: ROE ROI

ROE pokazuje, jak efektywnie firma wykorzystuje kapitał wniesiony przez właścicieli do generowania zysku. Wysoki ROE jest atrakcyjny dla akcjonariuszy, ale może też sygnalizować wysoką dźwignię finansową (duży udział długu w finansowaniu), co warto zweryfikować dodatkowo.

Zobacz też: ROA ROI Zysk

ROI (zwrot z inwestycji) to jeden z najczęściej stosowanych wskaźników opłacalności — pokazuje, ile zysku wygenerowała inwestycja w stosunku do zaangażowanego kapitału. Prosty w interpretacji, choć nie uwzględnia rozłożenia zysków w czasie ani wartości pieniądza w czasie.

Zobacz też: Stopa zwrotu ROE ROA

Równowaga Nasha, nazwana na cześć Johna Nasha, opisuje sytuację, w której każdy uczestnik gry wybrał strategię optymalną, biorąc pod uwagę strategie pozostałych — żaden z nich nie może polepszyć swojej sytuacji, zmieniając wyłącznie własne działanie. Klasyczny przykład ilustrujący to pojęcie to dylemat więźnia.

Zobacz też: Teoria gier

Ryzyko niesystematyczne (specyficzne) wynika z czynników charakterystycznych dla konkretnej spółki lub sektora — np. słabe wyniki finansowe, skandal korporacyjny czy strajk pracowników. W odróżnieniu od ryzyka systematycznego, można je istotnie ograniczyć poprzez odpowiednią dywersyfikację portfela.

Zobacz też: Ryzyko systematyczne Dywersyfikacja portfela

Ryzyko systematyczne (rynkowe) wynika z czynników wpływających na cały rynek jednocześnie — jak recesja, zmiany stóp procentowych czy kryzysy geopolityczne. W przeciwieństwie do ryzyka niesystematycznego, nie można go zredukować poprzez dywersyfikację portfela.

Zobacz też: Ryzyko niesystematyczne Dywersyfikacja portfela

Stagflacja to sytuacja trudna do rozwiązania standardowymi narzędziami polityki gospodarczej, bo walka z inflacją (np. podwyżki stóp procentowych) zwykle pogłębia spowolnienie gospodarcze i bezrobocie, a stymulowanie wzrostu nasila inflację. Klasyczny przykład to kryzys naftowy lat 70. XX wieku.

Zobacz też: Inflacja Recesja

Stopa referencyjna to główne narzędzie polityki pieniężnej NBP, określające minimalną rentowność 7-dniowych bonów pieniężnych emitowanych przez bank centralny. Jej zmiany wpływają na oprocentowanie kredytów i depozytów w całej gospodarce, w tym pośrednio na WIBOR.

Zobacz też: Polityka monetarna Rada Polityki Pieniężnej

Stopa zwrotu wyraża zysk lub stratę z inwestycji jako procent zainwestowanego kapitału, uwzględniając zmianę wartości aktywa oraz ewentualne dochody z niego (np. dywidendy, odsetki). Podstawowe narzędzie porównywania efektywności różnych inwestycji.

Zobacz też: ROI

Teoria gier bada sytuacje, w których wynik decyzji jednego uczestnika zależy również od decyzji innych — szeroko stosowana w analizie oligopolu, negocjacji, aukcji i polityki gospodarczej. Kluczowe pojęcie to równowaga Nasha, opisująca stan, w którym żaden gracz nie ma powodu jednostronnie zmieniać swojej strategii.

Zobacz też: Równowaga Nasha Oligopol

Wolny handel zakłada brak lub minimalizację ceł, kontyngentów i innych barier w wymianie towarów i usług między krajami, pozwalając w pełni wykorzystać korzyści z przewagi komparatywnej. Realizowany m.in. przez strefy wolnego handlu i unie celne, jak jednolity rynek Unii Europejskiej.

Zobacz też: Przewaga komparatywna Protekcjonizm

Współczynnik Giniego przyjmuje wartość 0 przy doskonałej równości (każdy ma identyczny dochód) i 1 przy skrajnej nierówności (cały dochód trafia do jednej osoby). Powszechnie używany do porównywania poziomu nierówności dochodowych między krajami lub w czasie.

Zobacz też: PKB per capita

Zysk to podstawowy miernik efektywności finansowej przedsiębiorstwa — dodatni wynik oznacza, że przychody przewyższają wszystkie poniesione koszty. Rozróżnia się zysk operacyjny (z podstawowej działalności), zysk brutto (przed opodatkowaniem) i zysk netto (po opodatkowaniu).

Zobacz też: Przychód EBIT ROE